Λευτεριά στον ξένο μέσα μας

Το 2015, στο 19ο Αντιρατσιστικό Φεστιβάλ στην Αθήνα, εμφανίστηκε το σύνθημα «Αλληλεγγύη στον ξένο δίπλα μας, Λευτεριά στον ξένο μέσα μας». Ένα σύνθημα που μπορεί με μια πρώτη ματιά, να «ξενίζει», εφόσον πολύ εύστοχα κλονίζει την πεποίθηση ότι ο ξένος/το ξένο έρχεται «απ’ έξω μας» και δεν υπάρχει ήδη μέσα μας.

Αν σταθούμε, λοιπόν, λίγο περισσότερο σε αυτό το σύνθημα, γίνεται αντιληπτή μια διπλή διάσταση του «ξένου». Ο ξένος έξω και ο ξένος μέσα. Ο πρώτος είναι εκείνος που συναντάμε γύρω μας, μέσα στην κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα, εκείνος που βιώνεται ως διαφορετικός, παράξενος, εξωτικός ή απλώς άγνωστος. Ο δεύτερος, όμως, βρίσκεται σε έναν πιο εσωτερικό χώρο και αφορά κάτι που, ενώ είναι μέρος του ανθρώπινου ψυχισμού, μπορεί να παραμένει άγνωστο ή, με φροϋδικούς όρους, ανοίκειο.

Το 1919 ο Freud γράφει το κείμενό του «Το Ανοίκειο» (Das Unheimliche). Παρότι δεν επιχειρεί να προσεγγίσει ευθέως το ζήτημα του «ξένου», η έννοια του ανοίκειου συναντά αναπόφευκτα αυτή του ξένου, φωτίζοντάς την όμως από μια διαφορετική πλευρά, ως ένα βίωμα πιο σύνθετο. Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι η μετάφραση του όρου στα ελληνικά, όπως επισημαίνουν οι μεταφραστές του έργου του, δεν μπορεί να αποδώσει με απόλυτη ακρίβεια τη λέξη Unheimlich. Στα γερμανικά, το Unheimlich περιγράφει κάτι που προκαλεί μια απροσδιόριστη ανησυχία, αναμειγμένη με φόβο. Είναι, με τα ίδια τα λόγια του Φρόιντ, «μια ιδιαίτερη απόχρωση του τρομακτικού». Σε πρώτη ανάγνωση, λοιπόν, θα μπορούσε κανείς να σκεφτεί ότι αυτό που δεν είναι γνωστό και οικείο μπορεί να προκαλέσει τρόμο. Όπως όμως επισημαίνει ο ίδιος ο Freud στο κείμενό του, «καθετί που είναι άγνωστο και μη οικείο δεν είναι κατ’ ανάγκην τρομακτικό».
Μέχρι εδώ, η σκέψη του δεν είναι δύσκολο να γίνει κατανοητή. Η φροϋδική ανατροπή, όμως, βρίσκεται αλλού. Το ανοίκειο του Φρόιντ δεν είναι λοιπόν, απλώς κάτι άγνωστο που συναντά ο άνθρωπος και του προκαλεί φόβο. Αυτό που εμφανίζεται ως ξένο είναι κάτι βαθιά οικείο, κάτι που υπήρξε κάποτε μέρος της ψυχικής ζωής, αλλά απωθήθηκε στο πλαίσιο μιας εσωτερικής σύγκρουσης. Ένας φόβος, μια επιθυμία ή ένα συναίσθημα που δεν μπορεί να γίνει αποδεκτό απομακρύνεται από τη συνείδηση, χωρίς όμως να παύει να υπάρχει. Όταν επιστρέφει, δεν αναγνωρίζεται πλέον ως κομμάτι του ίδιου του ψυχισμού και βιώνεται ως κάτι ξένο, άγνωστο και ανησυχητικό.

Το ασυνείδητο πράγματι αποτελεί την πιο ενοχλητική και την πιο ανατρεπτική έννοια που εμφανίστηκε στον χώρο της σκέψης. Εκεί ακριβώς βρίσκεται και η ιδιαιτερότητα της ψυχαναλυτικής προσέγγισης, η οποία φέρνει τον άνθρωπο αντιμέτωπο με κάτι για το οποίο ο ίδιος δεν θέλει να γνωρίζει τίποτα.

Επομένως, η ψυχαναλυτική σκέψη βοηθά να κατανοηθούν ρατσιστικές, ομοφοβικές ή γενικότερα συμπεριφορές μίσους απέναντι σε κάτι που εκλαμβάνεται ως ξένο; Ίσως, ως έναν βαθμό, αλλά προφανώς όχι αποκλειστικά. Ο ρατσισμός, η ομοφοβία και οι υπόλοιπες μορφές αποκλεισμού, μίσους και βίας έχουν σαφώς κοινωνικές και πολιτικές διαστάσεις, τις οποίες η ψυχανάλυση δεν μπορεί από μόνη της να εξηγήσει. Η συνεισφορά, λοιπόν, της ψυχαναλυτικής σκέψης στο θέμα βρίσκεται στο να στρέψει το βλέμμα και τη σκέψη σε πλευρές της ανθρώπινης ύπαρξης που δεν είναι εύκολα ορατές και κατανοητές, καθώς ο ανθρώπινος ψυχισμός δεν αντιμετωπίζεται ως κάτι ενιαίο και ομοιογενές, χωρίς αντιφάσεις και συγκρούσεις.

Ο/η/το ξένος/η/ο, όπως γράφει, η Kristeva στο βιβλίο της Ξένοι μέσα στον εαυτό μας (Étrangers à nous-mêmes) «είναι επιφορτισμένος να κάνει τα πάντα, είναι αυτός/ή που γίνεται βάρος, που ενσαρκώνει τον εχθρό, τον προδότη, το θύμα». Ο ξένος μεταφέρει κάτι ακαθόριστο, κάτι άγνωστο, που μπορεί να συνοδεύεται από ένα αίσθημα ανησυχητικής αβεβαιότητας (Ζερβής,2026). Μπορεί λοιπόν να φορτωθεί με κάτι που δεν αφορά αποκλειστικά τον/την/το ίδιο/α/ο. Υποτιμώντας, απορρίπτοντας ή αντιμετωπίζοντας τον/την/το ξένο/η/ο ως απειλή, μοιάζει σαν το ενοχλητικό, το ανεπιθύμητο ή το απειλητικό να βρίσκεται απέναντι(κι έξω), συγκεντρωμένο πάνω σε έναν άλλον άνθρωπο. Και ίσως αυτό που δίνει στη λέξη «λευτεριά» ένα ιδιαίτερο βάρος, είναι ότι ό άνθρωπος δεν γνωρίζει πάντοτε τι απορρίπτει, τι φοβάται ή τι αναγνωρίζει ως ξένο.

Κλείνοντας αυτό το κείμενο, αλλά όχι το θέμα του ξένου, θα κρατήσω τα λόγια με τα οποία έκλεισε την εισήγησή του ο Ινδός ψυχαναλυτής Salman Akhtar στο Διεθνές Ψυχαναλυτικό Συμπόσιο των Δελφών το 2022, με θέμα Ο Ξένος «Στην ψυχανάλυση προσπαθώντας να κάνουμε το ασυνείδητο συνειδητό, στην πραγματικότητα προσκαλούμε τους ξένους μέσα μας να έρθουν να μοιραστούν μαζί μας ένα γεύμα γνώσης, να χύσουν ένα δάκρυ θλίψης για τη χαμένη μας παντοδυναμία και να ξεσπάσουν σε γέλια με τον παραλογισμό των εννοιών της οικειότητας και του αλλότριου. Κι έπειτα να συνεχίσουμε να υπάρχουμε, με όλα τα κομμάτια του εαυτού μας τακτοποιημένα στο σακίδιο της ειρωνείας»